مکانهای باستانی سیستان (زابل )
مکانهای باستانی سیستان (زابل )
پيشگفتار :
سيستان با داشتن تمدني كهن همواره مورد توجه همه مردم جهان مخصوصاً باستان شناسان برده است . اين شهرستان از نظر مذاهب مختلفمخصوصاً زرتشت نيز مقدس مي باشد .
داستان هاي متفاوت نقل شده از شاعران و نويسندگان ، از دليري و جنگجويي مردان اين سرزمين تقدير شده به طور يكه فردوسي طوسب بخش اعظم شاهنامه خود را كه شاهكار ادب فارسي مي باشد ، به سيستان و پايمردي هاي رستم و ديگر پهلوانان زابلي و بلوچ اختصاص داده است .
مردم سيستان مردمي سخت كوش ، مهمان نواز ، مي باشند . سرزمين سيستان وسيع و دشتي گسترده در فلات ايران مي باشد كه از آبرفت رود هيرمند به وجود آمده است . درياچه بزرگ هامون كه بزرگترين درياچه آب شيرين ايران مي باشد . در شمال استان سيستان و بلوچستان قرار دارد . كه آن را بقاياي درياچه هاي بزرگ زمان هاي دور مي دانند . امروز 0 دشت سيستان داراي آثار تاريخي فراواني مي باشد كه هركدام از آنها احساس عبرت و تحير هر بيننده اي را بر مي انگيزد و در ذهن پرسشگر او سوال هاي فراواني نقش مي بندد من در نظر دارم كه بعضي در آثار تاريخي و مقبره هاي تاريخي را براي شما معرفي مي كنم تا با تمدن كهن اين سرزمين بيشترآشنا شويم .
1- شهر سوخته :
شهر سوخته در شصت كيلومتري زابل و در مجاورت جاده زابل و زاهدان و در شش كيلومتري قلعه رستم قرار داده . اين شهر كه اكنون متروك و زير خاك ها مدفون است و گاهي ارتفاع تپه ها در آن به 50 متر نيز مي رسد . وسعت آن تقريباً151 هكتار مي باشد و مسلماً يكي از مراكز مهم شهر نشيني آسيا در عصر مفرغ بوده است گورستان در جنوب غربي شهر قرار دارد قدمت اين تمدن در 3500 تا 4000 سال قبل ازميلاد مسيح تخمين مي زنند .
ضمن كاوش هاي علمي ، بناي مستطيل شكل با طاق هاي چهار گوش راهرو و پلكان هاي نمايان شده است . اين بناي بزرگ وسعت پانصد متر مربع است . ديوار هاي ضخيمي از خشت به بلندي سه متر كه برخي از آنها با اندود و ديوارها برپا است و در انتها ي اين كاخ باستاني نشانه هايي كه بازگو كننده وقوع آتش سوزي پردامنه و مهيبي مي باشد ، به جاي مانده است . از جمله اين نشانه ها تيرهاي سوخته و اسكلت انسانهاني است كه دسته هاون در دست راست دارد . چنين به نظر مي رسد كه اين بنا ها به بيست سال اول هزاره دوم پيش از ميلاداست . از اشياي كشف شده در شهر سوخته از جمله كوزه ها ، سكه ها ، مجسمه و آتشكده ها و همچنين قبرستان وسيع اين شهر اثبات مي كند كه تمدن اين شهر در زمان خودبا تمدن هند و بين النهرين و مصر مطابقت داشته است .
در كاوش هاي اخير كه در قبرستان اين شهر صورت گرفته ، بيش از چهار صد نمونه از اسكلت هاي آن مورد مطالعه قرار گرفته است كه از آنها به نتايج مهمي رسيده اند كه قابل توجه است از جمله شخصي رايافته اند كه روي سر آن نخستين عمل جراحي دنياي انجام داده اند . طبق تحقيقات بوجود آمده مردم اين شهر در بعضي موارداز يك بيماري رنج مي برده اند و آن اين بوده است كه جمجه آنها از پشت متورم مي شده ورشد غير عادي داشته كه باعث مرگ و مير مي شده است پزشكان آن زمان باشكستن جمجه مانع از رشد بيش از حد آن مي شده اند .
همچنين طبق تحقيقات به وجود آمده مردم اين شهر از شهرهاي متفاوت به اينجا آمده بوده اند و شرايط خوب آب و هوايي اين شهر و موقعيت جغرافيايي آن باعث جذب مردم سرزمين هاي ديگر مي شده است .
2- تپه دهانه غلامان
( آثار موجود دهانه غلامان برروي يك سلسله بلندي هاي طبيعي به طول تقريبي 5/1 كيلومتري و به عرض 300 تا 800 متر و در كنار بقاياي دلتاي قديمي و خشك سنا رود واقع شده است .
اين اثر در 44 كيلومتري شهر زابل و 2 كيلومتري قلعه نو واقع است . دهانه غلامان تپه اي مصنوعي ميان كوه خواجه ، شهر سوخته ، قلعه تپه ، بي بي دوست و قلعه سا است پس از كاوش ها وخاك برداري هايي كه انجام شده است آثار ساختماني عظيم ، كه در روزگاران قديم پيرامون آن بناهايي مفصل و با شكوه بوده است و مجموعاً شهر نسبتاً وسيعي را تشكيل مي داده اند كه اين بناها از خشت و گل ساخته شده اند . در قسمت شمال غرب دامنه ي تپه ي دهانه غلامان آثار يك معبد مربوط به دوره هخامنشي كشف و خاكبرداري شده است است . كه ابعاد آن 54* 54 متر مي باشد . در چهار گوشه اين معبد چهار برج ديده باني وجود داشته است . براي ورود به اين معبد فقط يك درورودي در ظلع جنوبي موجود است . اين معبد در دو نوبت مورد بهره برداري قرار گرفته و بناي آن دو طبقه است . در قسمت شمال دهانه غلامان يك بناي بزرگي پيدا شده كه به شكل مستطيل و به ابعاد 43/60/53 متر مي باشد كه داراي 45 اطاق اصلي و هر اتاق الحاق است در قسمت شمال و شرق اين بنا 12 اتاق ، جنوب 10 اتاق و مغرب 11 اتاق قرار دارد و تمام اتاق ها مستطيل و با ابعاد 40/30/20/50 متر مي باشد و زواياي اتاق ها نيز اكثراً حدود 90 درجه است . اين بنا يك درب دارد كه در قسمت مشرق واقع است در داخل اين بناي عظيم ستون هاي قطوري به ابعاد 110 * 110 سانتيمتر وجود داشته كه در قسمت شمال و جنوب 9 و دقسمت مغرب 7 ستون دارد . كه در بعضي از قسمتها ستون ها در دو رديف مي باشند . مصالح ساختماني آن نيز خشت خام و گل مي باشد كه ابعاد خشت هاي آن 51* 51 سانتيمتر و قطر آن ها 11 يا 10 سانتي متر است .
از حفاري هاي به عمل آمده تعداد زيادي ظرف هاي سفالي و سنگ هاي آسياب دستي اشياء كوچك چوبي و استخر هاي گران و چند اثر مهر بر روي گل و آثار ساختماني و غيره نيز ديده شده است .
ساختمان قديمي دهانه غلامان مقر حاكم آن ناحيه بوده است كه در زمان هخامنشيان وسعت وآباداني فراوان داشته است چون در مرز شرقي و نزديك سرزمين بوده است كه پيوسته بيم هجوم و تاخت و تاز اقوام صحرا گرد بوده است هميشه حاكمي لايق و مدبر و منسوب به دودمان شاه بر آنجا حكومت مي كرد . .
اين بنا به نظربسياري دانشمندان را كه معتقد بودند ، آثار معماري زمان هخامنشيان بدون استفاده از ملات ساخته مي شد باطل مي كند و اين منطقه هنر مردم عادي را به نمايش مي گذارد .
3 – كوه خواجه :
اين بناي تاريخي ، با شكوه در 17 كيلومتري زابل و مانند جزيره اي ذوذنقه اي شكل در وسط درياچه هامون قرار گرفته است . ارتفاع آن از سطح دريا نهصد متر مي باشد . در اطراف آن نيزار هاي معروف هامون قرار دارد . براين كوه تصويري نشسته از رستم پهلوان پر آوازه ايران نقش بسته است كه گرزي دو سر در دست دارد بالاي اين كوه آثاري باستاني متفاوتي وجود دارد كه مهمترين آنها به قرارزير است .
قلعه دختر :
اين بنانام كوك كهزاد و تخت رستم است و شايد هم آتشكده بوده و تاريخ ساختمان اين آتشكدهرا حدود قرن اول ميلادي مي دانند . ويرانه هاي اطراف آن را نيز به دوران اشكاني و ساساني نسبت مي دهند .
كوچك چل گنجه :
در قسمت جنوب كوه قرار دارد و از بنا شد است و جايگاه پرستش ناهيد ( آناهيتا ) و از نوع ساير قلعه ها و ابنيه دختر بوده است . كه پرستشگاه ناهيد محسوب مي شده اند .
مکانهای باستانی سیستان (زابل ) قسمت دوم
زيارت خواجه غلامان :
اين بنا هنوز مورد (تقديس مردم است و هرسال در آنجا قرباني مي كنند . زيارت پير گندم بريان نيز هنوز در همين تپه است و قبرستان نيز در آن جا وجوددارد .
مردم بومي منطقه در هفته اول فروردين به زيارت اين محل مي روند و گندم بريان نذر مي كنند . احتمال دارد كه نام اوشيدا كه در اوستا و براي كوهي در سيستان آمده است همين محل باشد . سنگ آشگاهي كه در اين كوه كشف شد9ه است . كاملاً مشابه سنگ آتشگاه آپاداناي شوش مي باشد ، كه گويند از زمان هخامنشيان است .
اختمال دارد كه مقصود از اسپد كوه در شاهنامه ( كوه مقدس ) نيز همين كوه خواجه باشد .
فردوسي هم درباره ي آن مي گويد :
به خون نريمان كمر را ببند
برو تا زيان تا به كوه سپند .
و اسدي در گرشاب نامه گفته است .
يكي شهر بود پشت اسپند كوه
بس زه هزنان گشته آنجا گروه
1- زرنج سيستان :
ويرانه هاي شهر زرنج پايتخت قديم سيستان در جلگه اي كه در اطراف درياچه هامون واقع شده بود ، باقيمانده است . اين شهر قديمي مربوط به ادوارپيش از تاريخ و دوران هخامنشي ، اشكاني ، ساساني و اسلامي مي باشد و زماني درازي پايتخت ايران و سيستان بوده است .
2- امروزه از شهر زرنج كه حدود 1140 سال قبل از قبل پايتخت سيستان بوده اثري نيست . در وصف اين شهر مولف كتاب حدود العالم مي گويد .
شهري با حصار، و پيرامون او خندق ، اندروي رودهاست ، و اندي خانه هاي و بي آب روان است ، داراي پنج در آهني است او گرمسير است و برف نمي بارد بعضي نيز پايتخت سيستان قبل از زرنج همان زابل دانسته و روايتي هم وجود دارد كه پايتخت سيستان قبل از زرنج « رام شهرستان » خوانده مي شده است .
تغيير مسير هيرمند و شايد هم طغيان آن باعث شده است كه آبادي ها و شهر هاي قديمي اين ناحيه شوند .
درروايات محلي سيستان افسانه اي در مورد خرابه هاي معروف معروف به سابورشاه است .
در سمت شمال كوه خواجه ، خرابه هاي سابور شاه در زير آب قرار دارد كه در همين زمان هرگاه آب درياچه بخشكد خرابه هاي آن نمايان مي شود.
محققين و مورخين امروزي عقيده دارند كه زرنج پايتخت سيستان در صدر اسلام و زمان يعقوب ليث وجانشينانش در كناره شرقي درياچه هامون قرار داشته است .
مناره يا ميل قاسم آباد :
باقي مانده اين مناره آجري است كه بقاياي ساختمان مسجدي در پاي آن باقي ماندهاست و متعلق به قرن ششم هجري است . ودر روي بدنه آجري آن كتيبه اي به خط كوفي نصب بوده ست . اين مناره در چند سال تخريب شده است .
7- قلعه رستم :
در ده فرسخي زابل است و از بقاياي خرابه هايش چنان بر مي آيد كه حدود چهارصد ، پانصد سال پيش متروك گرديد و چه بسا كه تغيير مسير هيرمند موجب خرابي اين شهر شده است
8- زاهدان كهنه :
در بخش پشت آب واقع شده و مربوط به دوره تيموري است محلي كه تيمور در آنجا يك پاي خود را از دست داد . از بقاياي بدست آمده معلوم شده است كه زاهدان كهنه در زمان صفاريان پي ريز شده است و مهندسان آن زمان كل منطقه سيستان را پيمايش كرده اند و اين نقطه را بهترين قسمت براي شهرسازي انتخاب كرده اند . ديوارهاي اطراف شهر بازاويه 90 درجه به يكديگر مربوط اند . واين موضوع پيشرفت علم تكنولوژي را در آن زمان نشان مي دهد . خانه هاي آن اكثراً روبه شمال است و اين امر نشان مي دهد كه در زمان هاي دور منطقه ي سيستان بسيار آباد بوده و اطراف شهر زاهدان كهنه را آب فراگرفته بوده است
باغات و درختان فراوان آن باعث مي شده كه بادهاي 120 روزه و يا ديگر بادها به صورت دلپذير و سرد بوزند . در اين شهر چند جنگ رخ داده است و اين موضوع از آثار اجساد موجود در خرابه ها مشخص مي گردد .
10 – قلعه تيمور :
واقع در جنوب غربي زاهدان كهنه در بخش پشت آب زابل مربوط به دوره ي مغول و دوره صفويه است رام شارستان واگرياسپ در انجيانا پايتخت هاي سيستان در زمان اسكندرمقدوني بوده كه خرابه هاي آن امروز در دلتاي تراكو بنام رام رود
زيارت شاه اسماعيل :
ايم مقبره در 40 كيلومتري شمال شرق شهر زابل و يك كيلومتري روستاي برج مير گل قرار دارد . بناي آن از گل وخشت مي باشد و هركس كه وارد آن شود بايد به حالت تعظيم وارد شد و طوف كند و از همان در خارج شود . به نقل مردم بومي اين منطقه ظاهراً در اين مكان يك گنج پنهان شده بوده است كه در سالهاي اخير توسط ربايندگان آثار باستاني ربوده شده است ودر مجاورت اين زيارت قبرستان شاه اسماعيل قرار دارد .
زيارت حضرت ابولفضل :
اين زيارت نيز در 44 كيلومتري شمال شرق شهر زابل قرار دارد ساخته شده كه بايد به حالت تعظيم وارد آن شده و در داخل آن دو اتاق قرار دارد كه توسط يك درب كوچك مرتبط اند روي مقبره ، پارچه سبز كشيده شده و بر سقف آن نيز زنگوله هايي آويزان است به اعتقاد مردم آنجا اين مكان قدمگاه حضرت ابوالفضل (ع) است ولي به اعتقاد من اين جا مقبره دو سير عالم مي باشد كه در منطقه مشغول ارشاد مردم بوده اند و به احتمال زياد به دست حكام جور آن زمان به شهادت رسيده اند . در مجاورت اين زيارت گاه نيز قبرستان روستا هاي اطراف قرار دارد .
ساير آثار موجود در سيستان :
آسك : تپه ي پيش از تاريخ
آسياي بادي : چيني با رتفاع حدود 12 متر و دو چرخ آسيا حدود 7 متر از دوران اسلامي
قلعه تيمور واقع در زاهدان كهنه
كندراكندرك : واقع در ناحيه خوضدار
مچي : واقع در قلعه مچي
يخدان : واقع در زاهدان كهنه
نعل اسب رستم واقع در ناحيه حوضدار
قلعه كاخا – واقع در كوه خواجه
قلعه كافرون - واقع در كوه خواجه
قلعه ككخواجه – واقع در كوه خواجه
قلعه كيخا - واقع در كوه خواجه
بايد خاطر نشان كرد كه علاوه بر آثار معماري موجود در دشت وسيع سيستان آثار ديگري چون ظرف سفالي و نقش و نگارهاي موجود برروي ظرف هاي سفالي و كشف چند نقاشي از ميان خرابه هاي كاخ كوه خواجه خود نمايانگر ذوق و فرهنگ و الا ايراني را در سيستان نموداري مي كند البته بدليل علاقه اشكانيان بريونانيان نقاشي هاي آنان از سبك يوناني پيروي مي كرده است . و در بعضي قسمت هاي شهرسوخته بقاياي لباس و تور ماهيگيري كشف شده است و اين نيز خود دلالت به پيشرفت تمدن آن زمان دارد .
و اين ها همه دست در دست هم مي دهند تا سرزمين خشك سيستان را ما در تمدن هاي كنوني قلمداد كند .
مکانهای باستانی سیستان (زابل)قسمت سوم
آتشگاه :
آتشگاه يا آتشكده در غرب روستاي خمك در حدود هشت كيلومتري تپه شهرستان در روي لبه شمالي يك برجستگي بزرگ گلي و در ميان زمين هاي باتلاقي سيستان ، در جهت جنوب شرقي به شمال غربي قرار گرفته است .
در قسمت شمالي نوك اين تپه ها برخي از باقي مانده هاي آثار باستاني قابل انتساب به دوره هاي اشكاني و ساساني ديده مي شود . اين آثار شامل زنجيره اي از بناهاي بزرگ و كوچك است كه بخشهايي از آنها باقي مانده و آثار برخي از اتاقها با سقف گنبدي نيز در ميان آنها وجود داشته است . به نظر مي رسد يكي از اين ساختمانها بنايي مهم بوده است .
آخور اسب رستم :
اين اثر در دو كيلومتريحوضدار واقع شده است . در اين جا بقاياي يك تپه مركزي به ابعاد حدود 15 متر در 7 متر به صورت مخروبه وجود دارد كه گوشه و كنار آن بقاياي آثار خشتي ديده مي شوند . در حدود 60 متري اين تپه كوچك بقاياي يك بناي بيضي شكل نيز ديده مي شود كه حدود 10 متر از سطح زمينها اطراف بلندتر است و آثار ديواري خشتي ودايره شكل با قطر حدود 70 متربر روي آن وجود دارد . اين بنا داراي دروازه اي به پهناي دو متر است . در سيستان هر بناي گرد را آخور اسب رستم مي دانند ، اما به نظر مي آيد در اينجا آثار دوران ساساني و احتمالاً اسلامي و جود دارد كه در روي آثار پيش از تاريخي ( هم زمان با دوره دوم شهر سوخته ) بنا شده است .
برج افغان :
در مشرق روستاي كوچك برج افغان در حدود 5 كيلومتري امام زاده بي بي دوست ، بقايايساختماني عظيم و جود دارد كه امروزه ويرانه اي بيش نيست . ديواره هاي چينه اي بزرگ اين بنا چندين بار مرمت شده اند .
برج چخار ( چاكر ) . در منطقه رم رود واقع شده و آبراهه اي نه چندان بزرگ و نه چندان كهن منطقه برج چاكر را از كندر و حوضدار جدا مي كند . در اين جا و در روي سطح دشت آثاري ديده مي شود كه با اين نام خوانده مي شود و در ميان آنها آثاري كه قابل انتساب به دوره هاي پيش از تاريخي نيز باشد ديده مي شود .
بولاي .
در غرب رود ناصر ودر حدود 8 كيلومتري شمال غربي افغان مجموعه بنا هاي مخروبه زيادي وجود دارد كه مهمترين آنها دو مجموعه بزرگ از دوران اسلامي .
بي بي دوست :
در فاصله دو كيلومتري قلعه تپه مجموعه اي از آثار دوران اسلامي وجود دارد كه دامنه و گستره اين آثار تا زيارتگاه بي بي دوست ادامه پيدا مي كنند . اين آثار و باقي مانده هاي خرابه هاي موجود بدون شك متعلق به دوران اسلامي منطقه هستند وبه شدت آسيب ديده و فرسوده شده اند .
پاي رخش رستم :
حدود دو كيلو متري جنوب غربي حوضدار آثاري در روي يك برجستگي به بلندي 6متر و جود دارد كه به شكل يك تراس قرار گرفته است . بقاياي آثار ديگري كه از خشت ساخته شده است نيز در همين جا ديده مي شود . سفال اين محوطه از دوران ساساني و اسلامي است .
تپه آتش :
دوران آغاز تاريخي و هزاره سوم پيش از ميلاد .
تپه ( هاي ) تاسوكي :
دوران آغاز تاريخي وهزاره سوم پيش از ميلاد
تپه دش :
محل كوره هاي پخت سفال متعلق به دوران آغاز تاريخي و هزاره سوم پيش از ميلاد .
تپه رندان يا رنده:
حدود 8 كيلو متري شمال بي بي دوست ودر باتلاقهاي حاصله از سيلابهاي رود پريان ، تپه كم ارتفاع رندان قرار دارد .در اين جا باقي مانده هايي از يك قلعه چهار گوش ديده مي شود كه با نام قلعه رندان يا رنده ناميده مي شود . در هر گوشه از زاويه هاي چهار گانه اين قلعه توده هاي گل و خشت بسياري ديده مي شود كه به احتمال زياد بقاياي برجهاي دفاعي قلعه بوده اند . نكته تازه و جالب در باقي مانده هاي آثارمعماري اين قلعه آنست كه آجر هاي استفاده شده در اين بنا از گچ و نه گل رس ساخته شده اند .